Artikel

Hof te Dieren


Stelt u zich eens voor. U woont in de omgeving van een bosgebied en wandelt er regelmatig langs favoriete plekjes. Op een kwade dag bevat uw Courant een onaangenaam bericht. Het bos en de bomen waarvan u dagelijks genoot zijn door de bospolitie plots als ‚ziek’ gekenmerkt en vormen daarom een gevaar voor de volksgezondheid. Het bosbestuur is daarom gedwongen om de bomen te kappen. Vóór u goed en wel beseft wat dat betekent worden de eerste kettingzagen al in het bos aangeslingerd.


Gepubliceerd op 30-12-2013

Zo ongeveer verliep het in 2012 ook op Veluwezoom. „Alle procedures zijn reeds doorlopen” meldde de gemeente Rheden vrolijk in een krantenberichtje (1). Zij bedoelde waarschijnlijk: gaat u gerust slapen, protesteren is zinloos. De lezer blijft verbouwereerd achter. Slechts enkele minuten geleden het nieuws vernomen en nu al te laat voor een weerwoord…? Knap staaltje democratisch geneuzel. Binnenkort al verschijnt het bospersoneel om de daad bij het woord te voegen, zo weten we uit ervaring. Uw gezondheid is ons belang. Zoiets dus, in talloze variaties in het natuurbeheer dagelijks waar te nemen. Enkele weken later waren alle bomen dood. Rijp voor de kliko. Aldus geschiedde Anno Domini 2012.



De slopershamer is gearriveerd en meteen ter hand genomen.

© Stichting Kritisch Bosbeer






Onderworpen natuur
Hoe zit dat nu precies? Procedures, zieke bomen, dreigend onheil, enzovoort? Als paddenstoelen een boom bestijgen dan is dat toch ook natuur? Als een bosgebied als natuurgebied is aangemerkt, dan worden paddenstoelen en holten met vleermuizen of zwarte spechten toch ook door de kap in hun natuurlijke levensmogelijkheden aangetast? Deze natuurlijke levensvormen zouden toch kenmerkend moeten zijn voor een natuurgebied? Hoe worden dergelijke afwegingen nu precies gemaakt? Wat zegt de wet daarover? Zijn er wellicht ook andere belangen in het spel waar wij burgers niet zo gauw aan denken? Wat is natuur eigenlijk? Waarom is natuur gevaarlijk? Is natuur wel gevaarlijk? De gretigheid om een heel stelsel bomen uit het landschap te verwijderen roept vaak vele vragen op. Is de kap van zoveel bomen nu het onheil of het laten staan ervan? Waarom wil men dit door kap zo zwart-wit op de spits drijven? Kan daar geen gesprek over gevoerd worden? Zijn er alternatieven? Van nature verlaten bomen toch nooit het bos?



De slopershamer heeft zijn werk volbracht (vrijwel hetzelfde standpunt als voorgaande foto). Protesteren zal deze ecologische ravage niet meer ongedaan kunnen maken. Maar wellicht een volgende?

© Stichting Kritisch Bosbeer





Gevaar, natuur!
In 2012 speelde zo’n kwestie op Veluwezoom. Uit het krantenbericht was nota bene niet af te leiden waar precies het bos gekapt zou worden. Verwarring alom. De gemeente reageerde niet. Zij reageert zelden. De beheerder raakte geïrriteerd omdat ontgoochelde mensen op de verkeerde plek in het gebied naar het naderend onheil op zoek gingen om er zich ter plekke te informeren.

Stichting Kritisch Bosbeheer beschikt over een uitgebreid archief van rond 5000 belangwekkende bos- en natuurreservaten in Europa. Rond driekwart daarvan bevindt zich buiten Nederland. Deze laatste groep natuurgebieden is van groot belang voor de studie van relatief ongestoorde (bos)ecosystemen. Hoe bos en natuur werkt bestudeer je immers het best op plaatsen waar zij het minst geschonden is. In Nederland zijn alle reservaten vergaand door de mens beïnvloed. De Veluwezoom niet uitgezonderd. Sterker nog, zoals de Veluwezoom zich nu aan ons presenteert heeft het nooit bestaan. Van de plek met de voorgenomen kap op Veluwezoom bleek onze database interessante aantekeningen te bevatten. Hoe meer wij ons in de zaak verdiepten, hoe meer ongerijmdheden wij aantroffen. Bijzonder, want dit type conflicten verzanden bijna altijd in mist waar vaak alleen maar verliezers zijn. De natuur is daarbij altijd de grootste verliezer. De ongerijmdheden klotsten tegen de klippen op en wij besloten om de kwestie diepgaand te onderzoeken.



Is natuurbeheer brandhout?

© Stichting Kritisch Bosbeer





Ook de natuur zelf is een experimenteerdoos
Zo eenduidig is dat echter niet. Ook in kringen van relatief gelijkgestemden in het (natuur)bosbeheer, zijn meestal uiteenlopende opvattingen, suggesties en voorkeuren voor beheervormen te beluisteren. Discussies daarover zijn nuttig en leerzaam. Veel hangt ook van de doelstellingen van het gebied af. Natuur alleen, als hoofddoelstelling, is in Nederland vrijwel nergens aan te treffen. Vrijwel altijd zijn er andere strijdige belangen. Maar de natuur in Nederland staat ook fors onder druk. Globaal zal de laatste vijf decennia zo’n 90 procent van de functionele natuurlijke soorten in onze natuurgebieden verloren gegaan zijn. De actuele situatie in Nederland maar ook Veluwezoom is onthutsend. De natuurlijke staat der Nederlanden bestaat uit een rest van generalisten. Een plant of dier die gebonden is aan meer speciale plekken redt het niet meer. De biodiversiteit holt achteruit. Zelfs heel gewone soorten als koekoek, spreeuw en dergelijke, dreigen al zeldzaam te worden. Dat is verontrustend en ook een bedreiging voor de mensheid. Als men als bosbeheerder echter naar buiten telkens ‚natuur’ als hoofdmotief communiceert, er overheidsgelden voor aanwendt, bezoekers daaromwille beperkingen oplegt, dan vinden wij dat de natuurlijke processen in zo’n gebied een goede onafhankelijke verdediger verdient.



Zojuist nog bomen, heden al gedemonteerd tot snippers. Deze ‚massa’ bevat rond 60% water. Alleen bureaucratische ovens verbranden water. Ook spreadsheets zijn geduldig, alwaar dit treurige verschijnsel zal worden bijgeschreven onder het kopje ‚duurzaam’.

© Stichting Kritisch Bosbeer





Meten is weten
Het voorgestelde onderzoek heeft inmiddels plaatsgevonden. Er is een vol jaar intensief aan gewerkt. 15 Deskundigen uit diverse disciplines werkten er meer of minder aan mee. Zo’n 500 km is er in die periode al onderzoekend wandelend afgelegd. Het onderzoek is nu afgesloten. De bevindingen zijn zonder terughoudendheid adembenemend. Wij kennen geen modern ecologisch onderzoek dat zo veelomvattend allerlei aspecten van het praktische natuurbeheer in zo’n breed gezichtsveld blootlegt. Veel studies van adviesbureau’s zijn heden, met alle respect, onder druk van de wensen van opdrachtgevers gekleurd. Men sprokkelt bovendien niet zelden selectief in de rijke populatie van adviesbureaus. Echt onafhankelijk onderzoek waarin men zich vrij binnen de feiten kan bewegen wordt zeldzamer. Dergelijke rapporten en studies zijn ook in het onderhavige geval volop vervaardigd. Ze kosten heel veel (overheids)geld, maar als ze niet passen, blijken ze met evenveel gemak in diepe laden te verdwijnen. Is de informatie gevoelig voor kritiek, dan wordt ze buiten zicht achter de rug gehouden. Openbaar toegankelijk, zoals het hoort met overheidswerk, zijn ze helaas vaak niet. Daartussen zit echter soms wel degelijk goed en interessant werk. Maar bepalend zijn de doelstellingen van de beheerder. Dubbele agenda’s? De resultaten van ons onderzoek zijn ook in dit opzicht verbluffend.


Bevat het potje wat er opstaat?
We raadpleegden een breed veld aan schriftelijke bronnen. Ook spraken we met de direct verantwoordelijken, evenals met diverse andere partijen. We beriepen ons op de wet die het toestaat om relevante documenten in te zien. Raadpleegden wat we verder voor wenselijk achtten en schreven brieven met verzoeken om informatie. Tenslotte vertrouwden we op onze belangrijkste vaardigheid, namelijk om natuurgebieden aan een grondige inspectie te onderwerpen. Het hele natuurgebied is ecologisch en beheerstechnisch tot op nanoniveau gefileerd. Alle informatie zal, voor zover wij daartoe bevoegd zijn, door ons binnenkort in een publicatie openbaar gemaakt worden.

Uit het hele onderzoeksproject is ook voor niet-specialisten een beeld te vormen hoe heikel en opportunistisch soms natuurbeheersprojecten in elkaar zitten. Hoe vergaand ook marketing wordt bedreven, hoe geraffineerd het publiek soms bespeeld wordt. Dubbele agenda’s, verborgen belangen, ja hoe natuurprojecten zelfs als financiële inkomstenbron kunnen dienen en waartoe benodigde netwerken zorgvuldig worden opgebouwd en onderhouden maar meest ook voor buitenstaanders aan het oog zijn onttrokken. Het laatste spoor, van de talloze subsidies, heeft ons ook veel informatie opgeleverd. Toch was dit subthema nooit hoofddoel van ons onderzoek. De materie is daarvoor te complex en vraagt vaardigheden die wij onvoldoende in huis hebben. Alle bevindingen die passeerden zijn echter zorgvuldig vastgelegd. Vermoedelijk is ons beeld daarover erg gefragmenteerd. Zodoende speelt dit subthema in ons te publiceren onderzoek slechts een bijrol. Wat nu al aan ons oog voorbijtrok maakt dat we er in een latere fase graag verder mee aan de slag willen.

We verwachten nog enkele maanden nodig te hebben om het werk op papier te zetten en er ook een voor niet-ingewijde belangstellenden leesbare publicatie van te maken. We nemen ons voor om er ook een overzicht in op te nemen van de meer dan interessante historische landschapsontwikkelingen op Veluwezoom. Het is waarlijk verbazingwekkend dat de mensen die het landschap ooit maakten nu slechts met de handen op de rug gebonden het gebied mogen betreden. Zelfs de geschiedenis wordt soms door belangengroepen witgewassen. Ook dit deel zal veel met zorg gemaakte verhelderende illustraties bevatten.


Groot dictaat der Nederlandse natuur: merkwaardige doelstellingen en verborgen agenda’s?

Of heerst op Hof te Dieren het zachtaardige begrip ‚natuur’, net als het kennelijk universeel opplakbare modieuze etiket ‚duurzaam’, het epitheton als glijmiddel voor andere ‚functies’? Het heeft er alle schijn van.

Een naar en somber makende gevolgtrekking is dat dan ook het publiek kennelijk met marginale natuur in homeopathische doseringen genoegen neemt. Ook hier heeft het alle schijn van. Vervalt men in cynisme als men na het voorgaande veronderstelt dat dan de burger de natuur krijgt die hij verdient? Dat lijkt ons te gemakkelijk. Want hoe is het anders mogelijk dat bijvoorbeeld in moderne natuurfilms De Wildernis als een spectaculaire kermis geëxploiteerd wordt, en aldus inderdaad gretig geconsumeerd wordt, terwijl het op Veluwezoom bij wet verboden is om een zonsopgang mee te beleven? Ook als het waait of sneeuwt of daarbuiten een enge ziekte heerst, gaat het nationale park achter slot en grendel. De burger wordt aldus eenvoudig niet bevoegd verklaard om zichzelf aan zoveel natuur bloot te stellen. Deze overwegingen maken dat natuur dan weinig meer is dan een marketinginstrument terwijl er in werkelijkheid nauwelijks sprake is van een natuur in zijn oorspronkelijke gedaante: een natuurlijk autonoom mechanisme, waar nota bene alle op aarde levende levensvormen, inclusief onszelf, uit zijn voortgekomen.

Als het juist is wat hier gedelibereerd wordt, dan bevat Hof te Dieren inderdaad weinig méér autonome natuur dan wat er zich in onze dakgoot afspeelt, maar is integendeel nog slechts een gillend konijn. Na een jaar onderzoek op Hof te Dieren zijn wij met redenen genegen deze stelling aan te nemen. Dat konijn kan dan inderdaad beter uit de schappen verwijderd worden.


1] Actie tegen kap 130 eeuwenoude beuken op landgoed, De Gelderlander (11-09-2012).