Artikel

Veluwe natuurlijker

De Veluwe moet natuurlijker: weg met die hekken!


Door: Michiel Hegener

Dit artikel is op 08-09-2010 geplaatst
Dit artikel is op 10-05-2012 bijgewerkt


Weg met die hekken! Eigenlijk is de Veluwe een heel grote dierentuin met het karakter van een extensieve veehouderij. Dat er voor de veiligheid van het wild hekken langs de snelwegen staan is prima. Maar al die andere afrasteringen? Weg ermee! Met nog wat ingrepen krijg je dan een echt natuurlijk gebied, waar wisenten en lynxen kunnen rondstruinen in plaats van boerderijdieren als Alzheimerkoeien en het paard van de melkboer.

Op 3 april 2002 belegde de afdeling Apeldoorn van de PvdA een discussieavond over de Veluwe, met als belangrijkste spreker de toenmalige staatssecretaris van Natuur, Geke Faber. Het toeval wilde dat Faber kort ervoor in Zuid-Limburg moest zijn om een korenwolf uit te zetten. Per auto had ze nooit op tijd Apeldoorn kunnen bereiken, dus beklom ze een vliegtuig en vloog gezellig van Beek naar Teuge.

Het was een mooie wolkeloze dag en ze begon haar betoog met iets wat haar zeer getroffen had tijdens het naar beneden kijken. Met enige regelmaat had ze stukken natuur gezien tussen alle landbouwgronden, wegen en bebouwing. Maar het bleken allemaal kleine stukjes tot ze bij Arnhem de Rijn overvloog en niets anders meer zag dan natuur: één zee van bossen, heide en zandverstuivingen. Voor zover vanuit het vliegtuig was te zien alleen onderbroken door wegen en een verontrustend groot aantal bungalow en caravanterreinen, dat wel. Eigenlijk zou elke staatssecretaris van Natuur op de eerste wolkeloze dag tijdens zijn of haar bewind diezelfde vlucht moeten maken. Nee - beter idee: iedere stemgerechtigde in Nederland zou moeten zien wat Faber zag. Want we beseffen nauwelijks hoe uitzonderlijk het is, honderdduizend hectare aaneengesloten natuur in het midden van ons propvolle land, dat naarmate de tijd verstrijkt wel steeds meer op een hutje-mudje-camping begint te lijken.

De Veluwe wordt haast altijd in delen aan ons gepresenteerd: de Hoge Veluwe, het kroondomein, Veluwezoom, Planken Wambuis, de Renderklippen, Loenermark, Hoeve Delle, Ramenberg… In werkelijkheid is het één gebied. Al die grenzen zijn bedenksels van mensen.



Achter slot en grendel: hekken, veel hekken hier op het kroondomein. En nee, die poort zit vast met een ketting.

© Stichting Kritisch Bosbeer






Touwen mee
De Veluwe is het enige natuurgebied in Nederland waar je, als je lekker doorloopt, in twee dagen in een min of meer rechte lijn door de natuur kunt lopen. Althans, die indruk heb je als je op de kaart kijkt of uit een vliegtuig blikt. Als je het werkelijk gaat proberen valt dat zwaar tegen. Het gaat misschien lukken als je touwen meeneemt en goed kunt klimmen, want op veel terreingrenzen vind je hoge hekken. Volgens officiële cijfers staat er gemiddeld 600 meter hek per vierkante kilometer, bij elkaar 600 kilometer: de afstand Leeuwarden-Parijs. Volgens niet-officiële gegevens blijkt dat eerder een factor vier hoger. En dit zijn alleen nog maar de hoge hekken, van een meter hoog en meer, want loop je over een willekeurig stuk Veluwe dan wordt je om de haverklap gehinderd door ook minder opvallende hekken, bijvoorbeeld rond een bosperceel waar de zwijnen tijdelijk niet mogen komen, rond een stuk terrein waar pony's niet af mogen omdat ze het gras alleen dààr kort mogen houden, rond een blok waar opschietende bomen beschermd moeten worden tegen herten en reeën, of rond een heideveld waar grazende koeien bij de les moeten blijven. Deze lagere hekken lijken soms nog relatief makkelijk te passeren - maar kijk uit: vaak staan ze onder stroom!


Goed nieuws
Haast alle Veluwse hekken kunnen naar de schroothoop om te worden omgesmolten tot een IJzeren kruis voor de auteur dezes. Alleen de hekken langs de snelwegen staan er met recht, want bij 120 kilometer per uur moet je geen hert of wild zwijn voor je auto krijgen. Bij 80 kilometer per uur, op een tweebaansweg, is dat ook geen goed idee, maar het zou veel te ver gaan om alle Veluwse tweebaanswegen af te rasteren. Dat is ook niet nodig. De automobilisten kunnen ook gewoon goed oppassen en vooral in het donker niet te hard rijden, wat velen toch doen.

In 2001 werden er op de Veluwe 157 reeën, 236 wilde zwijnen en ongeveer 20 edelherten doodgereden. De provincie Gelderland heeft nu een plan waarin wordt voorgesteld om de maximumsnelheid voor de Veluwse tweebaanswegen naar 60 kilometer per uur en voor sommige zelfs nog verder te verlagen. Als dat plan doorgaat, zou dat geweldig zijn: minder lawaai, minder slachtoffers en minder verkeer. Waarschijnlijk gaan dan veel haastige weggebruikers zinvollere alternatieve routes gebruiken. Zo'n lagere snelheid is ook als een bericht aan iedere weggebruiker: u rijdt hier niet zomaar ergens, maar op de Veluwe, ons grootste natuurterrein.


Veiligheid als excuus-Truus
Hekken en rijsnelheden hebben veel met elkaar te maken. Veel Veluws gaas wordt door de verantwoordelijken verdedigd door te wijzen op de bescherming die het wild er door geniet. Zo staan er onder meer om deze reden hoge hekken rond het wildpark de Hoge Veluwe. " Als ik die hekken weghaal, wordt al mijn wild doodgereden, zei een paar jaar geleden H. Bruning, toenmalig directeur van De Hoge Veluwe. Dat die hekken de mensen zacht maar dwingend leiden naar de diverse ons inziens overbodige kassa's, vergeet de heer er voor het gemak bij te vertellen. Het kan nog erger. Zijn voorganger, of was het alweer zijn voorganger van zijn voorganger, de heer Stefels, hield eens op een lezing tot ieders verbazing een pleidooi voor het volledig omrasteren van de hele Veluwe met daarin aan de buitenkant slechts enkele doorgangen voor het publiek. Betere controle was het toverwoord. Een vroege versie van Guantánamo Bay voor dieren denken we nu. Gelukkig is dit dwaze ideé nooit verder gekomen dan de ijzeren buitenmuren van het archaïsche voorbeeld, het wildpark de Hoge Veluwe.

Veiligheid voor het wild rechtvaardigt ook de hekken rond het kroondomein, het hek aan de westkant van het Deelerwoud en dat rond het Wekeromse Zand van het Gelders Landschap. Helaas hebben terreineigenaren nog wel meer argumenten voor hun hekken. De wortel van het hekkenkwaad is de gedachte dat de Veluwse natuur niet vrij màg zijn en dat er geen echte ecologische processen mogen plaatsvinden. Eigenlijk is ze nu een heel grote dierentuin, met een paar enorme perken. Jaarlijks worden in ieder perk de herten en de wilde zwijnen geteld, waarna precies wordt berekend wat er afgeschoten moet worden.


Gelukkig heerst in steeds bredere kring het betere idee dat er iets veel mooiers en spannenders mogelijk is op de Veluwe. Juist op de Veluwe, want alleen daar is de Nederlandse natuur nog zo uitgestrekt dat het er echt natuurlijk zou kunnen zijn.

Voor een echt natuurlijke Veluwe zijn twee grote veranderingen nodig. De mobiliteit van het wild moet veel beter worden - dus alle rasters, behalve die langs de snelwegen, moeten echt weg. Over de uitgerasterde snelwegen moeten veel nieuwe wildviaducten komen. Nu heeft de Veluwe er drie, gelukkig stelt het provinciale plan Veluwe 2010 (jazeker u leest het goed: tweeduizend en tien) dat er zeker vijftien bij moeten komen. Dat gaat de goede kant op. De tweede ingrijpende maatregel is de uitbreiding, beter het herstel, van het Veluwse natuurgebied met zo veel mogelijk natte randzones zoals de Rijn- en IJssel-uiterwaarden en kwelgebieden. Het lijkt tegenwoordig misschien dat het wild zich bij uitstek thuis voelt in droge, zanderige natuur, maar dat is een groot misverstand. De auteur van dit stukje heeft nog net een oude Veluwse man horen vertellen hoe edelherten ooit in zijn jeugd nog aan de Rijn hun vertier zochten. Het eten was er aanzienlijk beter dan op de schrale en gortdroge heidevelden in 'het binnenland' en ze konden er ook af en toe een duik nemen. Herten, reeën en zwijnen vinden het gewoon leuk om te zwemmen en heus, niet alleen bij warm weer. Een zandbad vinden ze ook heerlijk, maar over dit variabel terreingebruik komen we zo meteen over te praten.



Zelfs in zijne uitspanningen behaagde hem de prikkel van het gevaar. Kaart-, schaak- of biljardspel gaven hem geen genot. De jacht was zijn geliefde uitspanning, en hy was er te meer op gesteld, naar mate er meer gevaar mee verbonden ging.

Dat hij verlangd zou hebben naar de jacht op het wild, dat hy gewoon was geweest in de Geldersche bosschen tot den laatsten strijd te noodzaken, als wolven, everzwijnen en reusachtige herten met zestientakkige horens.

En terwyl hij daar neerzit, om een stonde uit te rusten en zich te herstellen van de vermoeienissen der jacht, altoos zijne liefste uitspanning van staats- en krijgs-zorgen, ter verkwikking zijner zwakke lichaamskracht, afgemat onder de rustelooze bezigheden van zijn sterken geest.

© Stichting Kritisch Bosbeer






Geen jacht meer
Als het wild vrijelijk over de hele Veluwe heen en weer kan trekken en ook ruim toegang heeft tot de natte, voedselrijke randgebieden, gaan we iets geweldigs krijgen: een echt, min of meer onafhankelijk ecologisch systeem. Een groot deel van de jacht kan dan zonder problemen gewoon worden afgeschaft. Om te beginnen nu al die op reeën en wilde zwijnen. Op onderdelen kan een betrekkelijk korte overgang van zeg een jaar of drie voldoende zijn om de jacht in zijn geheel aan de wilgen te hangen. De dieren gaan gewoon naar de plaatsen waar het meeste voedsel is, en als ze daar niet voldoende vinden, zullen er minder jongen geboren worden. De dieren zullen zich meer gaan spreiden en de wisselingen tussen voorkeursplaatsen en andere leuke plekken zullen met de seizoenen en de jaren ook veel dynamischer zijn. Nu zijn de dieren constant in bepaalde aantallen en op bepaalde plekken aanwezig en dan krijg je ook een raar eentonig bos. Dit proces van een natuurlijk zelfdragend ecosysteem komt nog meer dichterbij als al die soorten die er nu door de beheerders uit weggesaneerd zijn en er van nature thuishoren, weer kunnen terugkeren, zoals de lynx en de wisent. Dan kunnen de huisdieren van nu, de pony's, paarden, koeien, geiten, ezels en schaapjes terug naar de boerderij. Natuurlijk kan er dan opnieuw een hele lading hekken het raam uitgeknikkerd worden die kennelijk nodig waren om de levende have van Boer Bintje op hun plek te houden.



Bronnen
Michiel Hegener: Ons wilde oosten - De toekomst van de Veluwe (Uitgeverij Contact; ISBN 90 254 9758 6).

Grasduinen 9/2002

Het Veluws Hert
-----------------------------------


Bade, Tom (2005): Van Betuweroute naar Veluweroute: De Nederlandse natuurontwikkeling op de rails. KNNV Uitgeverij. Utrecht. Bladzijden: 48.

Ruim baan voor mens en natuur
'Nederland Distributieland' was lang de peiler van ons economisch beleid. De vruchtbare delta waarin wij leven fungeert echter ook als ecologisch distributiecentrum. Daarom zijn goede ontsluitingen noodzakelijk. De Veluweroute moet dé slagader van dit vaatstelsel worden. Een groene corridor dwars door Nederland die onderdeel uitmaakt van het Europese netwerk van grote aaneengesloten natuurgebieden.
Maar de Veluweroute is meer dan een ruimtelijk concept. Het is ook nadrukkelijk bedoeld om het avontuur van de natuur leven in te blazen en de natuur dichter bij de mens te brengen. Dat is nodig, want de laatste jaren is de natuurontwikkeling en de invulling van de ecologische hoofdstructuur (EHS) wel een erg technisch verhaal geworden.

Aan de hand van een wandeling door de verschillende natuurgebieden die de Veluweroute vormen, neemt Tom Bade de lezer mee om te laten zien hoe mooi de natuur in Nederland is, hoe hard er wordt gewerkt aan nieuwe natuur en welke ongekende kansen er nog bestaan. Dat alles maakt dit boek tot een spoorboekje voor iedereen die de natuur lief is, of gewoon tussen de rails een opvallend inspirerend verhaal te lezen wil hebben.

De Veluweroute is rijk geïllustreerd met prachtige natuurfoto's. Dit boek is uitermate geschikt voor leerlingen en studenten, van hoog tot laag, als discussiemateriaal, als scriptie- of studiemateriaal hoe het verder moet met ons natuurlijk milieu in Nederland. Dit boek mag in geen enkel klaslokaal of huiskamer van elke rechtgeaarde natuurliefhebber ontbreken!



Kuipers, Els (1989): Wildpassage over de A1 op de Veluwe. SNM. Utrecht. Bladzijden: 40.
De mogelijkheden van nieuwe ecoducten bekeken.



Redactie: J. Swart (1980): Veluwe-Symposium. Gelderse Milieufederatie. Arnhem. Bladzijden: 84.
Het beroemde Veluwe-symposium waarin Harm van de Veen als vertegenwoordiger van de toen nog geheten Landelijke Werkgroep Kritisch Bosbeheer een lezing hield. Dit boekje bevat in totaal acht lezingen en een verslag van de forumdiscussie, een epiloog en een literatuurlijst.



Janse, C.J. & J.J. Kassler (1980): Onderzoek naar de broedvogelbevolking en haar samenhang met de vegetatiestruktuur in bossen op de Veluwe. Rijksinstituut voor Natuurbeheer. Leersum. Bladzijden: 92.
Doctoraalscriptie, Rijksuniversiteit Leiden



Anoniem (1997): Groeten van de Hoge Veluwe: over de 'natuur' van het Hubertusgilde. De Faunabescherming. Amstelveen. Bladzijden: 32.



Breman, Gerrit, Bram Haak & Piet Hofman (1995): De Hoge Veluwe in de 19e eeuw. Vereniging Vrienden Hoge Veluwe. Apeldoorn. Bladzijden: 176.



Groot Bruinderink, G.W.T.A., H.G.J.M. Koop, A.T. Kuiters & D.R. Lammertsma (1997): Herstel van het ecosysteem Veluwe-IJsseluiterwaarden; gevolgen voor bosontwikkeling, edelherten en wilde zwijnen. IBN-DLO. Wageningen. Bladzijden: 27.



Wieren, Sip van & Michiel Wallis de Vries (Jaar onbekend): Wolven op de Veluwe? Best mogelijk! Stichting Kritisch Bosbeheer: Nieuwe Wildernis-4-1998. Dieren. Bladzijden: 24-27.



Hegener, Michiel (2002): Ons wilde oosten: De toekomst van de Veluwe. Uitgeverij Contact. Amsterdam / Antwerpen. Bladzijden: 208.



Ingezonden brief april 2004
Ingezonden artikel in de Gelderlander, april 2004

Veluwe 2010: een zegen voor Gelderland

Begin april werd natuurminnend Gelderland opgeschrikt door berichten van een meerderheid van Provinciale Staten van Gelderland bestaande uit CDA, VVD en SGP, dat de plannen voor een kwaliteitsimpuls voor de Veluwe te duur zijn en daarom afgeblazen moeten worden. Een plan van exgedeputeerde Boxem van de VVD! nota bene enkele jaren geleden door de Staten zelf vastgesteld. Met deze houding geven deze partijen blijk van een grove onderschatting van de waarde van de Veluwe voor Gelderland én Nederland.

De Veluwe is met de Waddenzee het grootste natuurgebied van Noordwest Europa en met zijn 30 miljoen bezoekers en ruim 1 miljard omzet een belangrijke economische motor voor Gelderland. In tegenstelling echter tot de Waddenzee heeft de Veluwe een wat duf, stoffig imago. Toch biedt de Veluwe met haar grote aaneengesloten bossen, heidevelden en zandverstuivingen een unieke mogelijkheid om uit te groeien tot het Hollandse Krügerpark. De Provincie heeft dit onderkend en enkele jaren geleden een ambitieus plan opgesteld: Veluwe 2010. Insteek is om van de Veluwe één aaneengesloten natuurgebied te maken, met meer fiets- en wandelmogelijkheden, met voor dier en mens veilige en passeerbare binnenwegen, zo min mogelijk rasters, met recreatiemogelijkheden op die plekken waar de natuur het minst wordt verstoord, met duurzame landbouw die de natuur niet aantast, met ‘poorten’ om ook de randgebieden erbij te betrekken enz. Als deze plannen worden uitgevoerd, zal het in de toekomst normaal worden te genieten van edelherten, niet alleen op de Veluwe, maar ook daaromheen en zal het weer mogelijk zijn om op de Veluwe dagenlange wandelingen door de natuur te maken zonder om de zoveel kilometer op hekken te stuiten.

Deze wervende visie is door velen, waaronder Provincie Gelderland, Rijk, gemeenten op en om de Veluwe, Recron, ANWB, GLTO, Nationaal Park de Hoge Veluwe, Particulier Grondbezit, Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en het Geldersch Landschap ondertekend. Eerste successen zijn geboekt en niet alleen ten behoeve van de natuur. Twee jaar geleden is het convenant GroeiKrimp tussen de Recron, natuurorganisaties en de Gelderse Milieufederatie ondertekend. Met als gevolg dat er nu weer perspectief komt voor uitbreiding van campings in de omgeving van Beekbergen, Hoenderloo en andere clusters, in ruil voor sanering van campings op voor natuur zeer kwetsbare plaatsen. We hopen binnenkort een convenant voor de ontwikkeling van een duurzame kalverhouderij in de Agrarische Enclave te ondertekenen samen met Provincie, GLTO en de natuurorganisaties. De drie terreinbeherende natuurorganisaties Natuurmonumenten, Het Geldersch Landschap en Staatsbosbeheer zijn ook aan de slag gegaan met de sloop van de eigen hekken om hun natuurgebieden, de aanleg van fietspaden, de sanering van ongewenste functies, enz.

Deze investeringen leiden tot een stevige impuls voor de recreatiesector, niet alleen voor de nu aanwezige toeristische doelgroep, maar wellicht ook voor mensen die nu naar Ierland of de Pyreneeën vliegen om grootschalige natuur te ervaren. Andere positieve gevolgen: het woon- en werkklimaat rond de Veluwe blijft op hoog niveau en wordt zelfs in sommige gebieden verhoogd. Nu al willen veel mensen niet in de Randstad werken en wonen omdat de leefomgeving van lage kwaliteit is. Bedrijven in Gelderland hebben in dit opzicht bij de werving van personeel een niet te onderschatten voordeel op het westen.

Maar ondanks de vele handtekeningen onder de intentie, zijn er ook veel tegenkrachten die vooral het eigenbelang in het vizier hebben. Diverse gemeenten (de goede niet te na gesproken) proberen, tegen het plan Veluwe 2010 in, toch stukjes Veluwe te annexeren ten behoeve van woningbouw of bedrijventerreinen en intussen verrommelt de Veluwe sluipenderwijs. Tussen 1996 en 2000 zijn er 2000 nieuwe vakantiewoningen bijgekomen, veelal permanent bewoond, en dit proces heeft zich in ieder geval tot 2004 voortgezet. Door ingrijpen van Gedeputeerde Staten en het Reconstructieplan Veluwe komt hier nu hopelijk een einde aan. Diverse particuliere grondbezitters maken ondertussen weinig haast met de openstelling van hun terreinen voor het publiek, laat staan dat ze de kilometers lange hekken langs hun terrein weghalen. Belangrijke spreekbuis van dit eigenbelang is Nationaal Park de Hoge Veluwe, dat bij monde van haar directeur Van Voorst tot Voorst heeft aangekondigd dat de hekken om haar gebied tot ‘in de eeuwigheid’ zullen blijven staan, “omdat iedere terreinbeheerder een eigen stempel op het gebied moet kunnen drukken”. Met andere woorden: exit één aaneengesloten eindeloze Veluwe.

Provinciale Staten staan op een tweesprong: ofwel er wordt ingezet op daadwerkelijk investeren in een van de meest onderscheidende kwaliteiten van Gelderland namelijk de Veluwe als groot aaneengesloten natuurgebied, ofwel deze toekomstvisie voor de Veluwe wordt losgelaten met als resultaat vrij baan voor verdere verrommeling van de Veluwe door het volbouwen van vrijkomende kazerneterreinen en maatschappelijke instellingen op de Veluwe, volbouwen van de randen van de Veluwe en een toenemende druk van gemeenten als Nunspeet om delen van de Veluwe als woningbouwlocatie te gebruiken.
Wij zijn ervan overtuigd dat alleen aan een wervend toekomstbeeld, zoals verwoord in Veluwe 2010, voldoende kracht te ontlenen is om de Veluwe als aansprekend gebied in stand te houden en te ontwikkelen. Dit is op termijn gunstig voor natuur, recreatie èn economie.
Een aantal mensen die de eindeloze Veluwe en het plan Veluwe 2010 een warm hart toedragen, hebben daarom het initiatief genomen om een vriendenclub voor de Veluwe op te richten. Zij willen op deze wijze het tanende draagvlak zien te keren en met initiatieven komen om kansen te grijpen en verkeerde ontwikkelingen te stoppen.
Volkert Vintges, directeur Gelderse Milieufederatie
Theo Kuijpers, Oud voorzitter Veluwecommissie



Hegener, Michiel, Hans van der Lans & Ruud Lardinois (2007): Gooi Hoge Veluwe open en geef wild vrij spel - Gelders ministaatje vormt het struikelblok voor een echt nationaal park. NRC. Plaats van uitgave onbekend. Bladzijden: 1.


Veen, Harm van de en Ruud Lardinois (1989): Kommentaar op de Grofwildvisie Veluwe. Stichting Kritisch Bosbeheer. Utrecht. Bladzijden: 12.
Commentaar van de Stichting Kritisch Bosbeheer op de Grofwildvisie.


Veen, H.E. van de (1975): De Veluwe natuurlijk? - Het Veluwemassief: behouden, behouten of woekeren met natuurlijke ontwikkelingsmogelijkheden? Gelderse Milieuraad. Arnhem. Bladzijden: 56.


Veen, Harm van de & Ruud Lardinois (1991): De Veluwe Natuurlijk! - Een herkansing en eerherstel voor onze natuur. Schuyt en Co. Haarlem. Bladzijden: 128.
De Veluwe is ons grootste en mooiste natuurgebied.
Dit boek onderscheidt zich van de meeste natuurboeken door dit unieke natuurgebied te beschrijven en daarnaast heel duidelijk aan te geven hoe men de Veluwe in de toekomst zou kunnen behouden en verbeteren.
De auteurs behandelen de geschiedenis van de Veluwe, de afbraak, het herstel sinds het einde van de 19e eeuw, de bosexploitatie, zoals die was, hoe de situatie nu is en hoe het zou moeten worden.
Het boek is een bijdrage tot de discussies, die momenteel over het behoud van de Veluwe gevoerd worden.
De vele schitterende foto's presenteren de Veluwe op een uiterst verrassende manier.



Vreugdenhil, Bram (2000): Veluwe 2010 een kwaliteitsimpuls - op weg naar een grenzeloze Veluwe - vastgesteld door Gedeputeerde Staten van Gelderland november 2000. Provincie Gelderland. Arnhem. Bladzijden: 159.


Veluwe 2010